په‌یوه‌ندی نێوان ڕێژه‌ی نه‌گۆڕ و كوانته‌م میكانیك؟

newderivatio

له‌ ساڵی 1655 دا بیركاریزانی به‌ریتانی جۆن والییس John Wallis كتێبێكی بلاوكرده‌وه‌ كه‌ تیایدا باسی له‌ فۆرموله‌یه‌ك كردبوو بۆ دۆزینه‌وه‌ی pi پای ( ڕێژه‌ی نه‌گۆر) ، فۆرموله‌كه‌ به‌شێوه‌ی زنجیره‌یه‌كی ناكۆتایی ڕێژه‌یی نێوان ژماره‌ سه‌ره‌تاییه‌كان ده‌نووسرا. ماوه‌یه‌ك له‌مه‌به‌ر له‌ زانكۆی رۆچێسته‌ر University of Rochester  كۆمه‌لێك لێكۆڵه‌ره‌وه‌ دۆزینه‌وه‌یه‌كی سه‌رنجڕاكێشیان به‌ده‌ستهێنا، كه‌ توانیان هه‌مان فۆرموله‌كه‌ی جۆن والیسس بۆ پای بدۆزنه‌وه‌ به‌لام ئه‌م جاره‌ له‌ ئه‌نجامی ئه‌ژماركردنێكی میكانیكیانه‌ی كواتنه‌م بۆ ئاستی ووزه‌ له‌ ناو گه‌ردیله‌ی هایدرۆجیندا.

یه‌كێك له‌ لێكۆله‌ره‌وه‌كان به‌ناوی كارل هه‌یگان Carl Hagen كه‌ مامۆستای فیزیایی ته‌نۆلكه‌یه‌ له‌و زانكۆیه‌ ده‌ڵێت “ هه‌ڵبه‌ت ئێمه‌ هه‌رگیز به‌دوای فۆرموله‌كه‌ی والیسدا نه‌ده‌گه‌راین كاتێك لێكۆلینه‌وه‌كه‌مان ئه‌نجامدا. واته‌ ئه‌و فۆرموله‌ی پای به‌شێوه‌یه‌كی خۆرسكانه‌ كه‌وته‌ ناوده‌ستمان“ . كاتێك كارل هایگان سه‌رقاڵی كۆمه‌لێك پرسیاره‌ به‌ قوتابیه‌كانی له‌ زانكۆ  كه‌ وانه‌ی كوانته‌م میكانیكیان پێده‌ڵێت، له‌ وه‌لامی یه‌كێك له‌و پرسیارانه‌دا  تێبینی بوونی مه‌یلێكی حیله‌داری كرد له‌ پرۆسه‌ی ئه‌ژماركردنه‌كاندا یانی هه‌ستی به‌ بوونی پاترنێك یان نه‌مه‌تێكی تایبه‌ت كردبوو، ئه‌مه‌یش وایكرد بچێت و بیركاریزانێك به‌ناوی تامیر فریدمان ڕاسپێرێت Tamar Friedmann تاهاوكاری بێت له‌ دۆزینه‌وه‌ی ڕه‌وتی ئه‌و ئه‌ژماركردنه‌ به‌مانایه‌كی تر چونكی بریكاریزانه‌كان پسپۆرن له‌ دۆزینه‌وه‌ی شێوه‌زا (pattern) له‌ زۆر ئه‌ژماركردندا، دواتر تامیر فریدمان تێگه‌یشت له‌وه‌ی ئه‌و كالكیوله‌یشنه‌ ده‌كرێت له‌رێگه‌ی فۆرموله‌كه‌ی والیسس وه‌ ته‌فسیر بكرێت یان باشتر وایه‌ بلیین خۆیه‌تی.

“ به‌راستی ته‌واو تووشی سه‌رسووڕمان بوین- من یه‌كسه‌ر هه‌لپه‌ریم (هه‌لبه‌زو دابه‌زم) كاتێك فۆرموله‌كه‌ی بۆ ده‌رچوو له‌ناو هاوكێشه‌كی تایبه‌ت به‌ گه‌ردیله‌ی هایدۆرجینه‌كه‌“ ئه‌مه‌ قسه‌ی فریدمان بوو, “ ئه‌وه‌یی له‌مه‌دا تایبه‌ته‌ بریتیه‌ له‌و جوانییه‌یی كه‌ هه‌ردوو بیركاری و فیزیا پێكه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌. من بۆ خۆم به‌ شتێكی زۆر دڵڕفێن و جوانی ده‌بینم “ , “ ئه‌مه‌ هاوكێشه‌یه‌كی بیركاری په‌تییه‌ كه‌ له‌سه‌ده‌كانی 17مدا دۆزراوه‌ته‌وه‌ كه‌چی بینیمان له‌ له‌ خاسیه‌تێكی سیسته‌مێكی فیزیایی بوونی هه‌یه‌ وه‌ توانیمان دوای 300 ساڵ درك به‌م راستیه‌ بكه‌ین”. ئه‌م قسانه‌ی سه‌ره‌وه‌ لێكۆله‌ره‌وه‌كان باسیان لێكردووه‌ كاتێك  سه‌باره‌ت به‌ دۆزینه‌وه‌كه‌یان نووسیویانه‌  له‌ گۆڤاری زانستی  Journal of Mathematical Physics.

له‌ كوانته‌م میكانیكدا، ته‌كنیكێك هه‌یه‌ كه‌ پێیی ده‌وترێت ڕێبازی جیاوازیكردن (variational approach) كه‌ ده‌كرێت له‌رێگه‌ی به‌كارهێنانی ئه‌م میتۆده‌وه‌ دۆخی ووزه‌ له‌ سیسته‌مێكی كوانته‌می به‌ ته‌قریبی بخه‌لمێنرێت، وه‌كو گه‌ردیله‌كان، كه‌ ناتوانرێت به‌ شێوه‌یه‌كی رێك و ده‌قیق شیكاربكرێت. هاگان ئه‌م ته‌كنیكه‌ی فێری قوتابیه‌كان ده‌كرد كاتێك بریاریدا كه‌ هه‌مان ته‌كنیك بۆ ته‌نێكی جیهانی-راستی به‌كاربهێنێت كه‌ ئه‌ویش : گه‌ردیله‌ی هایدرۆجینه‌.  گه‌ردیله‌ی هایدرۆجین یه‌كێكه‌ له‌و سیسته‌مه‌ ده‌گمه‌نانه‌ی كوانته‌می میكانیك كه‌ ئاستی ووزه‌  ده‌كرێت به‌ شێوه‌یه‌كی ده‌قیق و ته‌واو شیكاربكرێت ( بدۆزرێته‌وه‌)، دواتریش پاش دۆزینه‌وه‌ی ئه‌م ئه‌ژماركردنه‌وه‌ به‌راوردكردنی له‌گه‌ل نرخه‌ راستیه‌كه‌ی قوتابیه‌كان ده‌توانن بزانن تاچه‌ند هه‌له‌ له‌ ئه‌ژماركردنه‌كه‌ بوونی هه‌یه‌ به‌مانه‌یه‌كی تر ده‌چن جیاوازی نێوان نرخی تیۆری و نرخی تاقیگه‌یی ده‌دۆزینه‌وه‌ دواتر ئه‌و جیاوازیه‌ ( هه‌لبه‌ت موجه‌به‌) كه‌ زۆر كه‌مه‌ ده‌بێت هه‌له‌ی خه‌ملێنراو كه‌ ئه‌مه‌ له‌ فیزیا به‌ربلاوه‌.

discoveryofc

كاتێك هایگین  خۆی هه‌لستا به‌ شیكاركردنی ئه‌م پرسیاره‌، یه‌كسه‌ر سه‌رنجی له‌ بوونی مه‌یلێك كرد له‌ ژماره‌كاندا واته‌ هه‌ستی كرد كه‌ كرداری ئه‌ژماركردنه‌وه‌ ریتمێكی تایبه‌تی هه‌یه‌. ئه‌و هه‌له‌یه‌ی (error) كه‌ له‌رێگه‌ی ڕێبازی جیاوازیكردنه‌وه‌ ده‌ستیكه‌وت ده‌یكرده‌ سه‌دا ١٥ حاڵه‌تی بنه‌ره‌تی (ground state of hydrogen)هایدرۆجین، به‌لام بۆ حاله‌تی ووروژاوی هایدرۆجینه‌كه‌ ڕێژه‌كه‌ ده‌گۆرا بۆ سه‌دا 10, به‌م شێوه‌یه‌ رێژه‌كه‌ كه‌مده‌بوویه‌وه‌ كاتێك حاله‌تی وورووژانی هایدرۆجینه‌كه‌ زیادی ده‌كرد. كه‌ دیاره‌ ئه‌مه‌ شتێكی ئاسایی نه‌بوو، چونكه‌ واباوه‌ كه‌  ڕێبازی جیاوازیكردن هه‌میشه‌ نرخێكی نزیكه‌یی گونجاو بدات كاتێك ئاستێكی كه‌می وزه‌مان هه‌یه‌.

1-discoveryofc

هه‌یگان هه‌لستا به‌ ڕاسپاردنی فریدمان تاوه‌كو بزانێت چی رووده‌دات كاتێك ئاستی ووزه‌ به‌رزده‌بێته‌وه‌. سه‌رنجی ئه‌وه‌ی دا كه‌ ئه‌و شیكاره‌ی به‌هۆی ڕێبازی جیاوازیكردن ده‌سته‌كه‌وێت له‌ ئاستێكدا نزیكده‌بێته‌وه‌ له‌ و مۆدێله‌ی كه‌ زانای فیزیك نیلز بۆر Niels Bohr له‌ سه‌ره‌تاكانی سه‌ده‌ی بیستدا گه‌شه‌ی پێدابوو، كه‌ وا وێنای خولگه‌ی ئه‌لكترۆنی كردبوو كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ته‌واو بازنه‌ییه‌. كه‌ دیاره‌ ئه‌مه‌یش چاوه‌ڕوان ده‌كرێت له‌ پره‌نسیپه‌ گونجاندنه‌كانی بۆر ( Bohr’s correspondence principle) كه‌ باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ چۆن بۆ هه‌موو ئه‌و حاڵه‌تانه‌ی كه‌  نیوه‌تیره‌ی خولگه‌كه‌ گه‌وره‌یه‌ ئه‌وا ده‌كرێت ره‌فتاری سیسته‌مێكی كوانته‌می ڕوونبكرێته‌وه‌ له‌ ڕێگه‌ی یاساكانی فیزیای كلاسیكه‌وه‌.

“به‌لام بۆ خولگه‌یه‌كی ووزه‌ نزم كه‌ ڕێڕه‌ویی ئه‌لیكترۆن ڕێكوو پێك نیه‌ به‌لكو په‌رشووبلاوه‌ “ هایگین ده‌ڵێت كه‌” له‌ حاله‌تیكدا كه‌ ووڕووژاندنه‌كه‌ زیاتره‌ ئه‌وا خولگه‌كه‌ باشتر و ڕێكووپێكتر ده‌بێت له‌گه‌لیشیدا  ئاستی گومانمان سه‌باره‌ت به‌ نرخی نیوه‌تیره‌ كه‌مترده‌بێته‌وه‌ “.

له‌ڕێگه‌ی دۆزینه‌وه‌ی ئامانج بۆ شیكاره‌كه‌ی كه‌ به‌ رێگای جیاوازیكردن به‌ده‌ستهاتووه‌ كاتێك ووزه‌ به‌ره‌وزیادبوون ده‌ڕوات، هایگن و فریدمان توانیان فۆرمولاكه‌ی والییس بۆ پای بدۆزنه‌وه‌.

تیۆری كوانته‌م میكانیك ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ سه‌ره‌تاكانی سه‌ده‌ی بیسته‌م به‌لام فۆرموولاكه‌ی والییس ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ زیاتر له‌ چه‌ند سه‌ده‌یه‌ك . كه‌چی تاوه‌كو هه‌نووكه‌یش نامانزانیبوو ئه‌و په‌یوه‌ندیه‌ی نێوانیان هه‌یه‌. وه‌كو فریدمان ده‌ڵێت “ سروشت ئه‌م ڕازه‌ی بۆ زیاتر له‌ 80 سالبوو له‌ ئێمه‌ شاردوبووه‌وه‌ “ یان ده‌لێت “ زۆر به‌ كه‌یفم به‌وه‌ی  ئێمه‌ كه‌شفمان كرد”

سه‌رچاوه‌:-

http://phys.org/news/2015-11-derivation-pi-links-quantum-physics.html

Advertisements

وەڵامێک بنووسە

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / گۆڕین )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / گۆڕین )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / گۆڕین )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / گۆڕین )

Connecting to %s